مکتب نقدنظر

ایران‌شناسی و چالش ایران‌زدایی در پژوهش‌های تاریخ معماری قفقازیّه

بهرام آجرلو

سبک شناسی معماری تاریخی ایران یکی از جستارهای میان رشته ای ایران شناسی است که هر سه حوزۀ تاریخ هنر، باستان شناسی و معماری ایران را دربرمی گیرد؛ اما به رغم گذشت بیش از یک سده از پژوهش های سبک شناسی معماری تاریخی ایران، آسیب شناسی سیاسی و چالش ایران زدایی در این حوزه چندان که باید و شاید مورد توجه پژوهش گران ایران شناسی نبوده است؛ این آسیب از دو منظر معنای ایران در تاریخ معماری ایران و بازتاب مفهوم و ایدۀ فرهنگ ایرانی در آثار معماری مرزهای تاریخی-فرهنگی ایران جای نقد و بررسی دارد که مایه و پایۀ نقد نویسندۀ نوشتار حاضر برای بررسی مسئلۀ قفقازیّه هستند.

از ساختن محله تا امکان محله شدن؛ نقد بازنمایی تاریخی و سیاست‌های اداری محله‌محور در ایران

صبا جعفری

محله در ادبیات معماری، شهرسازی و سیاست گذاری شهری ایران، هم زمان به عنوان میراثی تاریخی و ابزاری برای سامان دهی مسائل معاصر شهری مورد توجه قرار گرفته است. در بخشی از این ادبیات، محله سنتی با مفاهیمی چون همبستگی اجتماعی، تعلق مکانی، روابط چهره به چهره و مرکزیت های محلی بازنمایی می شود و احیای آن به عنوان راهی برای بازگرداندن حیات جمعی پیشنهاد می گردد. در مقابل، در برخی سیاست های محله محور، محله به واحدی اداری با مرز مشخص، مرکز کالبدی و نهاد اجرایی تبدیل می شود. این مقاله با رویکردی انتقادی، این دو برداشت را بررسی می کند و نشان می دهد که هر دو، با وجود تفاوت ظاهری، محله را موجودیتی آماده و قابل تولید یا بازسازی فرض می کنند. استدلال مقاله آن است که محله نه صورتی تاریخی برای بازگشت و نه واحدی مدیریتی برای ساختن، بلکه فرایندی رابطه ای، زمان مند و متکثر است که از تداوم حضور، تجربه زیسته و کنش جمعی شکل می گیرد. بر این اساس، سیاست محله محور باید به جای تولید مستقیم اجتماع محلی، بر فراهم کردن شرایط محله شدن، افزایش اختیار عمومی، تقویت دسترسی برابر و ایجاد فرصت های پایدار برای حضور و تعامل اجتماعی تمرکز کند.

توسعه عشایر، مسیری به سوی نابودی

فاطمه سادات سخایی

این مقاله با رویکردی تاریخی و انتقادی، سیاست های مرتبط با جامعۀ عشایری ایران را بررسی می کند و نشان می دهد که چگونه «توسعه» در بسیاری از دوره ها از بهبود شرایط زندگی عشایر به تغییر یا حذف شیوۀ زیست آنان تبدیل شده است. مسئلۀ اصلی مقاله، انکار ضرورت آموزش، بهداشت، امنیت و رفاه نیست، بلکه نقد سیاست هایی است که برخورداری از این خدمات را به یکجانشینی و فاصله گرفتن از کوچ مشروط کرده اند. غلبۀ نگاه امنیتی، نادیده گرفتن عشایر به عنوان سومین گونۀ زیست اجتماعی، بی اعتبار شدن حقوق عرفی بر مرتع و ایل راه، توسعۀ روستامحور، ساخت سکونتگاه های نامتناسب، تضعیف اقتصاد دامداری و حذف تدریجی نهادهای محلی، از مهم ترین محورهای این فرایند بوده اند. این سیاست ها، در کنار آموزش یکسان ساز، ضعف مشارکت، نادیده گرفتن نقش زنان، بازنمایی فرهنگی نادرست و گردشگری غیرجامعه محور، به محدود شدن قلمرو کوچ، کاهش استقلال اقتصادی و گسست در انتقال فرهنگی انجامیده اند. نتیجه آنکه نابودسازی ساختار عشایری حاصل یک تصمیم یا یک دورۀ مشخص نیست، بلکه پیامد انباشت سیاست هایی است که تفاوت میان تغییر و حذف را نادیده گرفته اند. توسعۀ عادلانه زمانی محقق می شود که حق انتخاب میان کوچ، نیمه کوچ روی و یکجانشینی به رسمیت شناخته شود و دسترسی به خدمات به ترک شیوۀ زندگی عشایری وابسته نباشد.

گسست توسعه از ماهیت مکان؛ نقدی بر الگوی رایج توسعه در مناظر مذهبی

سمیه صبوری

آیا توسعه در مناظر مذهبی، هنگامی که بر افزایش ظرفیت های کالبدی، تسهیل جریان های حرکتی و گسترش فعالیت های اقتصادی متمرکز می شود، الزاماً به تقویت مکان می انجامد؟ یا ممکن است همین فرایند، در صورت بی اعتنایی به روابط تاریخی و اجتماعی مکان، به فرسایش تدریجی آن منجر شود؟ مناظر مذهبی ساختارهایی چندلایه اند که در آن ها امر قدسی، حافظه جمعی، مناسک، سکونت، اقتصاد، نهادهای اجتماعی و سازمان فضایی درهم تنیده اند. در چنین بستری، توسعه را نمی توان صرفاً با شاخص هایی مانند نوسازی کالبدی، افزایش ظرفیت اقامتی یا بهبود دسترسی سواره ارزیابی کرد.
این مقاله با رویکردی تحلیلی ـ نظری و انتقادی، گسست توسعه از ماهیت مکان در مناظر مذهبی را بررسی می کند و با بهره گیری از تجربه بافت پیرامونی حرم مطهر رضوی، به نقد الگوی رایج توسعه می پردازد. استدلال اصلی مقاله آن است که بحران این مناظر، بیش از آنکه ناشی از فقدان توسعه باشد، حاصل گسست تدریجی میان توسعه و ماهیت مکان است. در این چارچوب، فرسایش مکان زمانی رخ می دهد که پیوند میان هسته قدسی، بافت شهری، زائر، مجاور، اقتصاد محلی، نهاد وقف، حافظه تاریخی و نظام تصمیم گیری تضعیف شود.
نتایج تحلیل مقاله نشان می دهد که سازمان فضایی، وقف و حکمرانی مکان را نمی توان به عنوان عناصری مستقل در نظر گرفت؛ بلکه تداوم و پایداری مکان به کیفیت رابطه و هم افزایی میان آن ها وابسته است. بر این اساس، توسعه مکان محور زمانی می تواند از فرسایش مکان جلوگیری کند که از یک شعار هنجاری به چارچوبی عملیاتی برای سنجش کیفیت روابط میان کالبد، فعالیت، معنا، قدرت و منفعت عمومی تبدیل شود.

بازنمایی مفهوم مسکن در گفتمان سیاست‌گذاری ایران؛ نقدی پدیدارشناختی بر تقلیل خانه به واحد مسکونی

سینا ناصری

سیاست گذاری مسکن در ایران طی چهار دهه گذشته عمدتاً در قالب برنامه هایی برای تأمین و تولید واحدهای مسکونی صورت بندی شده است. این مقاله، بدون ورود به ارزیابی عملکرد این سیاست ها، با طرح این سوال که اسناد سیاست گذاری، «مسکن» را چگونه بازنمایی می کنند و این بازنمایی چه نسبتی با مفهوم «سکونت» دارد، به طرح مساله ای می پردازد که کمتر در نوشتارهای حوزه مسکن بدان توجه شده است. با تحلیل مفهومی اصل ۳۱ قانون اساسی، قانون ساماندهی و حمایت از تولید و عرضه مسکن، قانون جهش تولید مسکن و برنامه هایی چون مسکن مهر، اقدام ملی و نهضت ملی مسکن، نشان داده می شود که با وجود تفاوت در شیوه های اجرا، همه این اسناد از صورت بندی مفهومی نسبتاً مشترکی پیروی می کنند که در آن، خانه عمدتاً از خلال مفاهیمی چون تولید، عرضه، تأمین زمین و واحد مسکونی فهم می شود. برای نقد این صورت بندی چارچوب پدیدارشناختی مارتین هایدگر و کریستین نوربرگ-شولتز اساس چنین نقدی است؛ زیرا این دو متفکر با تمایز نهادن میان «ساختمان» و «سکونت» و نیز میان «فضا» و «مکان»، نشان می دهند که خانه صرفاً کالبدی قابل تولید نیست، بلکه عرصه ای برای تحقق تجربه زیسته، تعلق، هویت و بودن انسان در جهان است. یافته ها نیز نشان می دهند مسئله بنیادین سیاست گذاری مسکن در ایران، بیش از آنکه به شیوه اجرای برنامه ها مربوط باشد، به نحوه تعریف موضوع سیاست گذاری بازمی گردد؛ ازاین رو، بازاندیشی در این حوزه مستلزم گذار از فهم «مسکن» به مثابه واحدی ساختمانی، به فهم آن به مثابه امکان «سکونت» است

شبکه سبز شهری؛ راهکاری جامع برای بازنگری در توزیع و کارایی فضای سبز شهری در ایران

مهدی فاطمی

چکیده

فضای سبز شهری در ایران، علی رغم تأکید مداوم مدیریت شهری بر افزایش شاخص های کمی و سرانه، با چالش های ساختاری و گفتمانی متعددی از جمله پراکندگی جزیره ای، غلبه رویکرد آماری بر ملاحظات کیفی، نادیده گرفتن پیوستگی اکولوژیک، و توزیع ناعادلانه فضایی روبرو است. این وضعیت، فضاهای سبز را به عناصری منفعل و تک عملکردی در تقابل با سلطه ماشین و توسعه کالبدی تقلیل داده است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکرد گفتمان انتقادی، ضمن واسازی پارادایم سنتی حاکم بر مدیریت فضای سبز در ایران، مفهوم "شبکه سبز شهری" را به عنوان یک مفهوم یکپارچه برای بازنگری در توزیع و کارایی این فضاها معرفی می کند. این مقاله با طرح این پرسش اساسی که "چرا رویکرد کمی گرا در ایجاد فضاهای سبز نتوانسته است به عدالت فضایی و تاب آوری اکولوژیک در شهرهای ایران منجر شود؟"، به نقد ساختارهای موجود می پردازد. در این مسیر، بخش عمده ای از مبانی نظری در خدمت تبیین مسئله و خوانش انتقادی قرار گرفته و از طریق بررسی تطبیقی تجربیات جهانی، نشان داده می شود که گذار از نظام سنتی جزایر سبزِ منفعل به یک شبکه سبز پیوسته و چندعملکردی، نه یک انتخاب تزئینی، بلکه ضرورتی برای مقابله با بحران های اقلیمی و ارتقای زیست پذیری است.