دانشگاه تهران
چکیده: (210 مشاهده)
با وجود گسترش رویکردهای مکان‌محور در معماری و شهرسازی، هنوز تبیین منسجمی از چگونگی گذار از فضای عینی به مکان زیسته وجود ندارد. مقاله با رویکرد انتقادی و فلسفی، سیر تحول مفهوم عینیت را از تلقی کالبدی و کمّی تا صورت‌بندی‌های بینالاذهانی، اجتماعی و بدنمند بررسی و نقد می‌کند. استدلال مقاله نشان می‌دهد که عینیت، در گسترده‌ترین صورت خود، شرط لازم شناخت فضاست، اما شرط کافی برای تحقق مکان نیست؛ زیرا همچنان در منطق شناخت فاصله‌مند باقی می‌ماند. در مقابل، با تکیه بر مفهوم «مواجهه»، گذار از فضا به مکان به‌عنوان گسستی مقوله‌ای در نوع نسبت انسان با محیط تبیین می‌شود؛ گسستی که در آن انسان از جایگاه ناظر بیرونی به مشارکت‌کننده‌ای حاضر در محیط تبدیل می‌شود. بر این اساس، هرم «جا–فضا–مکان» به‌عنوان چارچوبی تحلیلی بازخوانی می‌شود که «جا» را بازمانده عینیت کلاسیک، «فضا» را عینیت بسط‌یافته و «مکان» را نقطه وقوع مواجهه می‌داند. این چارچوب در برابر رویکردهای رقیب و در دو نمونه کاربردیِ خطای فضامحوری در برنامه‌ریزی و خطای تاریخی‌گرایی در مرمت بررسی می‌شود. یافته اصلی مقاله آن است که گذار از فضا به مکان نه از طریق انباشت داده‌های عینی، بلکه از طریق تغییر در نوع رابطه انسان و محیط، ادراک فضا و شناخت روابط شکل‌دهنده آن، امکان‌پذیر است.
واژه‌های کلیدی: عینیت، مکان، فضا، مواجهه، هرم جا-فضا-مکان
فهرست منابع
1. Agnew, J. A. (1987). Place and Politics: The Geographical Mediation of State and Society. Allen & Unwin.
2. Andersen, N. B. (2024). New phenomenology in architecture: Embodied environmental communication for meaningful situations. Architectural Research Quarterly. [DOI:10.1017/s1359135524000083]
3. Başaran, A. (2024). Avicenna on place: A phenomenological approach. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi. [DOI:10.55256/temasa.1467117]
4. Böhme, G. (2017). The Aesthetics of Atmospheres (J.-P. Thibaud, Ed.). Routledge. [DOI:10.4324/9781315538181]
5. Brentano, F. (1995). Psychology from an empirical standpoint (A. C. Rancurello, D. B. Terrell, & L. L. McAlister, Trans.). Routledge. (Original work published 1874)
6. Casey, E. S. (1997). The Fate of Place: A Philosophical History. University of California Press.
7. Descartes, R. (1996). Meditations on First Philosophy (J. Cottingham, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1641) [DOI:10.1017/CBO9780511805028.006]
8. Gallagher, S. (2023). Embodied and enactive approaches to cognition. Cmbrige university press. [DOI:10.1017/9781009209793]
9. Heidegger, M. (1962). Being and time (J. Macquarrie & E. Robinson, Trans.). Harper & Row. (Original work published 1927)
10. Husserl, E. (1931). Ideas: General introduction to pure phenomenology (W. R. Boyce Gibson, Trans.). George Allen & Unwin. (Original work published 1913)
11. Kant, I. (1998). Critique of Pure Reason (P. Guyer & A. W. Wood, Trans.). Cambridge University Press. (Original work published 1781) [DOI:10.1017/CBO9780511804649]
12. Levinas, E. (1969). Totality and infinity: An essay on exteriority (A. Lingis, Trans.). Duquesne University Press.
13. Locke, J. (1975). An essay concerning human understanding (P. H. Nidditch, Ed.). Oxford University Press. (Original work published 1690) [DOI:10.1093/oseo/instance.00018020]
14. Lefebvre, H. (1991). The production of space (D. Nicholson-Smith, Trans.). Blackwell.
15. Malpas, J. (2018). Place and experience: A philosophical topography (Updated ed.). Routledge. [DOI:10.4324/9781315265445]
16. Meinong, A. (1960). On the theory of objects. In R. M. Chisholm (Ed.), Realism and the background of phenomenology (I. Levi, D. B. Terrell, & R. M. Chisholm, Trans., pp. 76-117). Free Press. (Original work published 1904)
17. Merleau-Ponty, M. (1962). Phenomenology of perception (C. Smith, Trans.). Routledge & Kegan Paul. (Original work published 1945)
18. Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
19. Relph, E. (2023). Place and Placelessness (50th anniversary ed.). Sage. (Original work published 1976)
20. Ryle, G. (1949). The Concept of Mind. University of Chicago Press.
21. Schutz, A. (1967). The phenomenology of the social world (G. Walsh & F. Lehnert, Trans.). Northwestern University Press.
22. Searle, J. R. (2010). Making the Social World: The Structure of Human Civilization. Oxford University Press. [DOI:10.1093/acprof:osobl/9780195396171.001.0001]
23. Tuan, Y.-F. (1977). Space and place: The perspective of experience. University of Minnesota Press.
24. UNESCO World Heritage Committee. (2021). State of Conservation Report: Venice and its Lagoon. UNESCO.
25. Waldenfels, B. (2022). Phenomenology of the alien: Basic concepts. Northwestern University Press.
26. Yaffe, Y. C., & Langenthal, E. (2025). Depth and embodiment: Being present in architectural space as an experience of meaning. Philosophies, 10(2),33. [DOI:10.3390/philosophies10020033]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |