دانشگاه ازاد قم
چکیده: (317 مشاهده)
تلاش برای بازشناسی و احیای هویت ایرانی - اسلامی در معماری و شهرسازی طی چند دهه اخیر به یکی از محورهای سیاست‌گذاری فضایی در ایران تبدیل شده است. در این میان، مجموعه‌ای از قوانین، مصوبات و دستورالعمل‌های ملی و محلی، به‌ویژه در حوزه سیما و منظر شهری، با هدف ساماندهی نماها و ارتقای هویت کالبدی شهرها تدوین شده‌اند. با وجود این، استمرار ناهماهنگی‌های بصری در شهرهایی همچون قم، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا مفاهیم معماری ایرانی - اسلامی در این اسناد از سطح ارزش‌ها و توصیه‌های کلی به معیارهای روشن، قابل سنجش و قابل اجرا تبدیل شده‌اند؟ نقد حاضر با رویکرد تحلیلی - انتقادی، اسناد فرادست مرتبط با هویت معماری و شهرسازی ایرانی - اسلامی و دستورالعمل ساماندهی نماهای شهر قم را در دو محور بررسی می‌کند: نخست، کفایت مفهومی و عملیاتی معیارهای ارائه‌شده و دوم، میزان پیوند میان ضابطه، سازوکار اجرا و واقعیت کالبدی شهر. بررسی انتقادی نشان می‌دهد که اگرچه اسناد موجود در تثبیت گفتمان هویت ایرانی - اسلامی و طرح موضوعاتی همچون هماهنگی با زمینه، مصالح، رنگ، تناسبات، حریم و کیفیت منظر نقش مهمی داشته‌اند، در بسیاری موارد معیارها فاقد تعریف دقیق و سنجه‌های ارزیابی هستند. از سوی دیگر، تعدد نهادهای سیاست‌گذار، ضعف ضمانت اجرایی، نبود چک‌لیست‌های دقیق، محدودیت سازوکارهای نظارت و بی‌توجهی کافی به عوامل اقتصادی و مشارکت شهروندان، فاصله میان «خواست سیاستی» و «تحقق کالبدی» را تشدید کرده است. بر این اساس، مسئله اصلی نه فقدان کامل ضابطه، بلکه گذار ناتمام از مفهوم به معیار، از معیار به سازوکار اجرا و از اجرا به ارزیابی است.
فهرست منابع
1. بهزادفر، مصطفی. (۱۳۸۶). هویت شهر: نگاهی به هویت شهر تهران. تهران: سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، مؤسسه نشر شهر.
2. حکیم، بسیم سلیم. (۱۳۸۱). شهرهای عربی ـ اسلامی: اصول شهرسازی و ساختمانی. ترجمه عارف اقوامی‌مقدم و محمدحسین ملک‌احمدی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
3. فارابی، ابونصر. (۱۳۷۶). السیاست المدنیه. ترجمه و شرح حسن ملکشاهی. تهران: سروش.
4. حبیبی، سیدمحسن. (۱۳۸۷). از شار تا شهر: تحلیل تاریخی شهر و سیمای کالبدی آن. تهران: دانشگاه تهران.
5. توسلی، محمود. (۱۳۷۰). طراحی فضای شهری و فضای معماری. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
6. فلامکی، محمدمنصور. (۱۳۸۹). باززنده‌سازی بناها و شهرهای تاریخی. تهران: دانشگاه تهران.
7. لینچ، کوین. (۱۳۹۵). سیمای شهر (ترجمه سیدحسین بحرینی). تهران: دانشگاه تهران.
8. نقره‌کار، عبدالحمید. (۱۳۸۹). مبانی نظری معماری و شهرسازی اسلامی-ایرانی. تهران: پیام سیما.
9. پیرنیا، محمدکریم. (۱۳۷۴). آشنایی با معماری اسلامی ایران. تهران: دانشگاه علم و صنعت ایران.
10. الکساندر، کریستوفر. (۱۳۹۵). یادداشت‌هایی بر ترکیب فرم (ترجمه سعید زرین‌مهر). تهران: روزنه.
11. بمانیان، محمدرضا. (۱۳۸۶). بررسی نقش خدامحوری در معماری مسلمانان. مجله بین‌المللی علوم مهندسی، (۱)، ۱۱-۳۱.
12. بورکهارت، تیتوس. (۱۳۶۹). هنر مقدس: اصول و روش‌ها (ترجمه جلال ستاری). تهران: سروش.
13. حبیبی، سیدمحسن. (۱۳۷۸). از شار تا شهر: تحلیل تاریخی مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن. تهران: دانشگاه تهران.
14. نصر، سیدحسین. (۱۳۷۵). اهمیت فضای خالی در هنر اسلامی. در هنر و معنویت اسلامی (ترجمه رحیم قاسمیان، صص. ۱۷۹-۱۸۶). تهران: دفتر مطالعات دینی هنر.
15. توسلی، محمود. (۱۳۷۹). بخش «حسینیه‌ها، تکایا و مصلی‌ها». در معماری ایران دوره اسلامی. تهران: سمت.
16. اردلان، نادر، و بختیار، لاله. (۱۳۸۰). حس وحدت: سنت عرفانی در معماری ایرانی (ترجمه حمید شاهرخ). اصفهان: خاک.
17. نقی‌زاده، محمد. (۱۳۸۵). مبانی هنر دینی: تجلیات و عینیات. اصفهان: راهیان سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قم. (۱۳۹۹).
18. ویرایش دوم دستورالعمل ساماندهی نماهای شهر قم. قم: سازمان نظام مهندسی ساختمان استان قم.
19. شورای عالی انقلاب فرهنگی. (۱۴۰۳). سند ملی شهرسازی و معماری اسلامی-ایرانی. مصوب جلسه ۹۰۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی، ۲۳ خرداد ۱۴۰۳.
20. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. (۱۳۸۷). ضوابط و مقررات ارتقاء کیفی سیما و منظر شهری. مصوب ۲۵ آذر ۱۳۸۷.
21. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. (۱۳۹۱الف). سند جامع ارتقاء کیفی سیما و منظر شهری. مصوبه شماره ۹۱/۳۰۰/۶۰۶۴۹، ۲ دی ۱۳۹۱.
22. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. (۱۳۹۱ب). ضوابط و شاخص‌های لازم‌الرعایه جهت بازیابی هویت شهرسازی و معماری اسلامی-ایرانی. مصوب ۱۴ اسفند ۱۳۹۱.
23. شورای عالی شهرسازی و معماری ایران. (۱۴۰۲). ضوابط عمومی طراحی نمای بناهای شهری. مصوب ۲۱ اسفند ۱۴۰۲
24. Carmona, M. (2021). Public places, urban spaces: The dimensions of urban design (3rd ed.). Routledge. [DOI:10.4324/9781315158457]
25. Pineda-Zumarana, J., & Alpaca-Chavez, M. (2024). Revisiting façade design and its contribution to the urban experience in the 21st century. Journal of Urban Design, 29(6), 735-752. [DOI:10.1080/13574809.2024.2348553]
26. Chen, X., Ding, X., & Ye, Y. (2025). Mapping sense of place as a measurable urban identity: Using street view images and machine learning to identify building façade materials. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 52(4), 965-984. [DOI:10.1177/23998083241279992]
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |